Διαλέξεις

Stathis Gourgouris Stathis Gourgouris

Το μέλλον της ελληνικής γλώσσας

Το ότι η γλώσσα είναι κύριο χαρακτηριστικό του ανθρωπίνου όντος είναι κάτι τετριμμένο. Βέβαια, η επιστήμη γνωρίζει πια ότι και άλλα ζώα έχουν γλώσσα επικοινωνίας: τα δελφίνια, οι φάλαινες, σίγουρα τα πουλιά—για αυτό δε το τελευταίο δεν χωράει αμφιβολία και μάλιστα με πρωτοφανή πολυπλοκότητα. Έχουν δε γίνει μελέτες που θεωρούν ότι η γλωσσική δυνατότητα των Homo Sapiens και ενδεχομένως των άμεσα προγόνων τους είναι μια μετεξέλιξη της μουσικότητας στην οποία βασίζεται η επικοινωνία των πουλιών. Οι μελέτες αυτές θεωρούν ότι η γλώσσα είναι ένα θεμελιακά ηχητικό είδος—το λένε δε ρητά μουσικό, γιατί έχει ρυθμό και χροιά, είναι δηλαδή ένα τραγούδι χωρίς λόγια, όπως πολλές φορές ακόμη και τώρα σφυρίζουμε ένα σκοπό, είτε γιατί απλώς μας αρέσει είτε για να επικοινωνήσουμε επί τούτου, κάποιες φορές συνθηματικά ή συνωμοτικά. 

Αυτό που ονομάζουμε άναρθρες κραυγές, σε κάποια φάση της εξέλιξης μας ήταν γλώσσα, είχε επικοινωνιακό νόημα. Γνωρίζουμε πολύ καλά από την ίδια μας την εμπειρία πως τα παιδιά επικοινωνούν στα πρώτα βήματα της ζωής τους δημιουργώντας μια δική τους γλώσσα, την οποία, ως γονείς, γρήγορα οφείλουμε να μάθουμε για να ανταποκριθούμε, ενώ τους διδάσκουμε την γλώσσα που σύντομα θα τα εντάξει στην κοινωνία.

Read More
Stathis Gourgouris Stathis Gourgouris

Ο ποιητής ως πολίτης του ιστορικού παρόντος

Η μοναχικότητα της ποιητικής πράξης είναι καθαρό φαινόμενο της νεωτερικότητας. Στις αρχαϊκές κοινωνίες η τελετουργία της ποίησης, πολλές φορές σε συνάρτηση με τη μουσική, τον χορό, το θέατρο ή γενικά τις μιμητικές τέχνες, εξέφραζε συλλογικές πρακτικές. Η νεωτερικότητα, ως κοινωνικο-ιστορικό μόρφωμα, παραδόξως στηρίζεται σε μια άρση των αυστηρά συλλογικών διαστάσεων της τέχνης. Είναι παράδοξο γιατί με τη νεωτερικότητα δημιουργείται μια πιό ανοιχτή κοινωνία, διευρύνεται ο ορίζοντας του αυτοπροσδιορισμού, όμως ταυτοχρόνως, ο φαντασιακός ιστός της συλλογικότητας (σε πολιτικό αλλά και τελετουργικό επίπεδο) επίσης διευρύνεται, έτσι ώστε χαλαρώνει, περιπλέκεται, ενίοτε δε αποσυνδέεται. Δημιουργούνται σχισμές, διάκενα, όπου ο άνθρωπος, ακόμη και ο πιο πολιτικοποιημένος άνθρωπος, συχνά βρίσκεται μόνος. Καλώς ή κακώς, ο σύγχρονος ποιητής δημιουργεί εντός – και δια μέσου – αυτής της μοναχικότητας.

Όμως, η μοναχικότητα – ίσως θα λέγαμε και ενικότητα – του ποιητή είναι ακριβώς αυτή που τον ωθεί στην αντιμετώπιση του ιστορικού παρόντος. Όπως κάθε τέχνη, η ποίηση είναι μια προσπάθεια ανάπλασης του πραγματικού μέσω μιας φαντασιακής προβολής, μιας προσωπικής μυθολογίας. Ακόμα και ο πιο αυστηρός λυρισμός – οι στίχοι στα όρια του ακατανόητου (όπως π.χ. του Μαλλαρμέ ή του Τσέλαν) – δεν γλυτώνει από αυτή την ανάγκη για την ανάπλαση του πραγματικού. Επειδή όμως αυτή η τελετουργική ανάπλαση γίνεται στην ουσία σε πρώτο ενικό – ασχέτως των πολλαπλών και αναγκαίων μυθογραφικών τεχνασμάτων – το σημείο συνάντησης με την πραγματικότητα είναι το ιστορικό παρόν. Δηλαδή, τι; Η ιστορία όχι ως αποταμίευση και αφήγηση συμβάντων αλλά ως αέναη και εγγενής στον κόσμο βιωματική δημιουργία.

Read More